लुना बुढाथोकी
“विद्यालय बन्द भएपनि बालबालिकाको सिकाईको ढोका कहिल्यै बन्द हुँदैन । यसर्थ यो समय पढाउने होईन, सिकाउने हो र प्रत्येक अभिभावक सहजकर्ता बन्न जरुरी छ ।”
शुरुवातका दिनमा डा. मारिया मण्टेश्वरीले यो विधिलाई विस्तार गदैँ जाँदा घर भित्र र घर बाहिर उपलब्ध भएका सामाग्रीहरुको प्रयोगबाट मण्टेश्वरी विधिमा शैक्षिक सामाग्री बनाएर मण्टेश्वरी पाठ्यक्रम मार्फत बालबालिकाहरुलाई शिक्षा दिने गर्नुभयो । समयको परिवर्तन संगै आज ति शैक्षिक सामाग्रीहरु आधुनिक रुपमा तयार भएका छन् । उक्त सामाग्रीहरु अत्यन्तै महँगो हुने भएता पनि मण्टेश्वरी विद्यालयहरुमा त उपलब्ध हुन्छन नै तर लकडाउन अवधि वा अन्य बिदाको समयमा बालबालिकालाई घरमा भएका सामान्य सामाग्रीहरुलाई कसरी प्रयोग वा उपयोग गर्ने र गराउने भन्ने विषयमा मेरो अनुभवलाई अभिभावक सामु पुर्याउने जमर्को गरेकी छु ।
त्यसैले मैले यहाँ चर्चा गर्न खोज्ेको कुरा बालबालिकाहरुलाई घर भित्र नै सामाग्रीहरुको प्रयोगबाट उनिहरुलाई मण्टेश्वरी शिक्षा दिन सकिन्छ भन्ने हो । यसका लागि उनिहरुलाई हामीले सहजरुपमा उपलब्ध हुने सामाग्रीहरुमा संलग्न गराएर सक्रिय बनाउन सकिन्छ । त्यसैले मण्टेश्वरी विधिको सामान्य ज्ञान यहाँहरुलाई दिने प्रयत्न गरेकी छुं ।
मण्टेश्वरी पाठ्यक्रम
व्यवहारिक जिवन उपयोगी शिक्षा/PLE (Practical Life Exercise)
Spooning
सामाग्री – ट्रे, चम्चा, दुई कचौरा, सिमी दाना
विधि – ट्रे मा दुई कचौरा राख्ने, एक कचौरामा सिमी दाना राख्ने, चम्चाको माध्यामबाट त्यो सिमी दानालाई फेरी अर्को खाली कचौरामा राख्ने र केही समयसम्म पालै–पालो एक अर्कामा राखीरहने ।
Dry Pouring
सामाग्री – ट्रे, दुई गिलास, चना दाना वा अरु त्यस्तै केही दाना
विधि – ट्रे मा दुई गिलास राख्ने, एक गिलासमा चना दाना वा अरु उपलब्ध दाना राख्ने अनि दुई हातले समातेर खाली गिलास भर्ने, त्यो चना दानालाई फेरी अर्को खाली गिलासमा भर्ने र केही समयसम्म पालै–पालो एक अर्कामा हातको सहायताले भरिरहने ।
Wet Pouring
सामाग्री – ट्रे, एउटा खाली गिलास, एउटा मग पानी, सुती कपडा
विधि – ट्रे मा खाली गिलास राख्ने, मगमा भएको पानी दुई हातले समातेर खाली गिलास भर्ने, त्यो गिलास भरिएपछि पुनः मगमा भर्ने ।
Beading
सामाग्री – डोरी, प्वाल भएको वस्तु (गोली धागो भित्रको सोली)
विधि – घरमा भएको मोटो धागो वा डोरी लिने र सोली भित्र राखेर उन्ने ।
Pegging
सामाग्री – ठुला दुई कचौरा, पेग्स (कपडा सुकाउदा प्रयोग हुने चिम्टि)
विधि – खाली कचौरामा चिम्टिको सहायताले च्याप्ने र निकाल्ने ।
Tearing
सामाग्री – कागज (पुरानो पत्रिका)
विधि – कागजलाई हात र आँखाको तालमेल मिलाएर च्यात्ने र त्यो टुक्राबाट बल वा बिभिन्न वस्तु बनाउन लगाउने ।
गणित/ Maths
– फरक फरक रङ्गका कागजका टुक्राहरुलाई बिभिन्न आकार बनाई चिनाउन सकिन्छ ।
– ढुङ्गाहरुलाई जम्मा गरेर गणना गर्न सिकाउन सकिन्छ ।
– उमेर र कक्षा अनुसारका बालबालिकाहरुलाई ढुङ्गाको प्रयोगबाट जोड र घटाउ सिकाउन सकिन्छ ।
– उस्तै–उस्तै वस्तुलाई ृनम्बर कार्ड सहित १ देखि १० सम्म राखेरे जोड र बेजोड संख्या चिनाउन सकिन्छ ।
भाषा/ Language
मण्टेश्वरी विधिमा बालबालिकाहरुले हाम्रो भाषा सजिलै बुझ्ने र आफ्नो भाषा सजिलै बुझाउन सक्नु नै भाषाको विकाश हो । सिकाईको सुरुवात भनेकै भाषाको स्पष्टता हो । बालबालिकाहरुको भाषा हामीले बुझ्न या बुझाउन सकेनौ भने हाम्रो सिकाई व्यर्थ हुन्छ । उमेर अनुसार बालबालिकाहरुलाई कुनै पनि जनावर, फलफुल, खानेकुरा, तरकारी आदिका उस्तै–उस्तै चित्र बनाएर जोडा मिलाउन सकिन्छ भने त्यो भन्दा ठुलालाई चित्रको कार्ड (Picture Card) र नामको कार्ड (Name Card) सहित नाम भन्दै सिकाउन सकिन्छ । हामी संग उपलब्ध भएका सम्पुर्ण वस्तुहरु एक–एक देखाएर नाम सिकाउन सकिन्छ । जस्तै – भान्साका समान, बेडरुमका समान, तरकारी, फलफुल आदि प्रत्यक्ष देखाएर नाम भन्न लगाउने ।
ज्ञानिन्द्रीय/Sensorial
यो विधिमा बालबालिकाहरुलाई पाँच वटा ज्ञानिन्द्रीयको माध्यमबाट सिकाउन सकिन्छ । जस्तै……
आँखा – बिभिन्न वस्तुहरुको आकार, रङ्ग, जात छुट्ट्याउन लगाउने ।
कान – उपलब्ध सामाग्रीहरुबाट छुट्टा–छुट्टै निस्केको आवाज÷ध्वनीलाई छुट्ट्याउन लगाउने ।
नाक – हामी संग उपलब्ध सामाग्रीहरुबाट बास्ना आउने जस्तै मसला, घ्यु, अगरबत्ती आदिको बास्ना सुघाँएर नाकको माध्यमबाट छुट्ट्याउन लगाउने ।
जिब्रो – बालबालिकाहरु सबैभन्दा रमाउने भनेकै स्वादको विधिमा हो । यसमा पनि घरमै उपलब्ध सामाग्रीहरु जस्तै चिनी, कागती, तिते करेला, नुन पानी आदिको स्वाद लिन पठाई गुलियो, अमिलो, तितो, नुनिलो स्वाद सहित नाम सिकाउने ।
छाला (छोएर) – वस्तुको आकार, रङ्ग, जात, कडा, नरम वस्तुलाई छोएर छुट्ट्याउने । जस्तै………..
कडा – ढुङ्गा, नरम – कपास आदि ।
यी जति पनि विधि र सामाग्रीहरु घरमा नै उपलब्ध हुने वस्तु बारे चर्चा गरिएको छ । तर हामीले एकै दिन नभई प्रत्यक दिन एउटा–एउटा गरेर सिकाउन सक्छौं । यसरी सिकाउँदा एउटा सिकाईबाट बालबालिकाहरुले अन्य थुप्रै कुरा सिकिरहेका हुन्छन् । यस विधिबाट बालबालिकाहरु सिर्जनसिल हुन मद्घत पुग्दछ । यसका अलावा मण्टेश्वरी विद्यालयमा सिकाइने थुप्रै कुराहरु यहाँ समेटिएको छैन् ।
यसका साथै मांसपेशी विकाशका लागि बिभिन्न खेलकुद गराउन सकिन्छ । यी संगै माथि उल्लेखित एीभ् का अभ्यासहरुबाट साना बालबालिकाहरुका हातका औंलाहरुको विकाश भई पछि लेख्नका लागि सिसाकलम साथै कलम समाउन सहयोग पुगिराखेको हुन्छ ।
अन्त्यमा हामीले घरमा यति मात्रै गराउन सके बालबालिकाहरुमा धैर्यता, कल्पना, एकाग्रता र सोच्ने बानीको विकाश भएर जाने कुरामा दुई मत छैन ।“लकडाउनको पुर्ण पालना गर्दै घरमै बसौं, शारिरीक एवं भौतिक दुरी कायम राख्दै आफु, आफ्नो परिवार अनि समाज सुरक्षित राख्ने गहन जिम्मेवारी वहन गर्दै कोभिड–१९ लाई सामाजिक रुपमै परास्त गरौं”
